UF

ГЕНОМ (нем. gеnоm, ағыл. gеnоmе) - оқшауланған гендері бар гаплоидты хромосомалардың немесе кең мағынада жеке организмнің генетикалық жүйесі. Диплоид организмдер гаметасында, сондай-ақ гаплоид организмдер клеткасында біргеном, диплоид организмдердің соматикалық клеткаларындаекі геном болады. Клетканың плоидтығы өскен сайын геном саны да өседі. Ұрықтанған кезде әрқайсысында хромосома жиынының сыңары бар аталық және аналық гаметалардың геномдары қосылады, әдетте бұл геномдар сәйкес (гомологты) болады. Әр хромосомада тізбектеліп орналасқан гендердің өзара дәл келуін екі геномның сәйкестігі деп айтады. Мұндай сәйкестікмейоз кезінде хромосомалардың коньюгация процесінің дұрыс өтуін қамтамасыз етеді. Туыстығы қашық гибридтерде барлық геномдар немесе бірнеше геномдар арасында сәйкестік болмайды. Хромосома санының езгеруі (мыс., полиплоидиялану, хромосома санының өсуі не бір хромосоманың жойылуы) геномдық мутация деп аталады. Мұндай мутация нәтижесінде соматикалық клеткаларда хромосома саны үш не төрт еселенген организмдер - үш және тетраплоидтар пайда болады. Біргеном организмде бірнеше рет қайталанса, ондай орғанизм автополиплоид, ал әр түрлі геном біріккен организм аллополиплоид деп аталады. Мыс., қатты бидайдың - 14, жұмсақ бидайдың - 21, дара дәнекті бидайдың - 7 гаплоид хромосомасы болады. Будандастыру және мейоз кезіндегі хромосома коньюгадиясын зерттегенде 7 хромосомды біргеном ушеуінде де (геном А); қатты және жұмсақ бидайда 7 хромосомалы екі ортақ (А, В), ал бұған қоса жұмсақ бидайда 7 хромосомалы тағы бір геном (Д) болатыны анықталған. Сөйтіп, дара дәнекті бидайдың геномдық формуласы АА, қаттысынікі ААВВ, жұмсағынікі - ААВВДД болады. Эксперименттікамфидиплоид будандар алу үшін ата-тегі алшақ организмдерді будандастыру кеңінен қолданылады. Мыс., жұмсақ бидай мен қара бидайдың арасынан шыққан 56 хромосомалы (42 хромосома бидайдікі, 14-і қара бидайдікі) будан алуға болады. Ғылыми зерттеулермен көптеген екпе өсімдік түрлерінің табиғи амфидиплоидтар екені анықталған. Мыс., сұлы, мақта, темекі, алқоры т. б. амфидиплоидтығы дәлелденген. Организм эволюциялық сатыда неғұрлым жоғары тұрса, солгұрлым олардың геномында ДНК көбірек болады. Геном терминін 1920 жылы неміс биологы Г. Винклер ұсынған.

Әдеб.: Қазақ совет энциклопедиясы. -Т.1. -Алматы, 1975 ж. -126 с.

Мәлімет сізге көмек берді ма

  Жарияланған-2021-08-09 12:59:13     Қаралды-6051

ҚҰСТАРҒА ҚАУЫРСЫН НЕ ҮШІН ҚАЖЕТ?

...

Құстар жылыну және ұшу үшін қауырсындарды қажет етеді...

ТОЛЫҒЫРАҚ »

МАГНИТТЕР НЕ ҮШІН ҚОЛДАНЫЛАДЫ?

...

Магниттерді қолданудың жүздеген әдістері бар.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

МАГНИТ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

...

Қарапайым тілмен айтқанда, магнит темірді тарта алатын дене.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

КРАН НЕ ҮШІН ҚОЛДАНЫЛАДЫ?

...

Кран (мұнара краны деп атау дұрысырақ болар еді) қазіргі кез келген құрылыс...

ТОЛЫҒЫРАҚ »

МАГНИТ ӨРІСІ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

...

Магнит өрісі – магниттің айналасындағы аймақ, оның шегінде магниттің сыртқы заттарға әсері сезіледі.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

АРАЛАР ҚАНШАЛЫҚТЫ ПАЙДАЛЫ?

...

Аралардың адамдарды тамақтандырудағы негізгі үлесі олардың өндіретін балында емес.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ӘЛЕМДЕГІ ЕҢ ҮЛКЕН ІНЖУ-МАРЖАННЫҢ МӨЛШЕРІ ҚАНДАЙ?

...

Соңғы уақытқа дейін әлемдегі ең үлкен інжу 1934 жылы Оңтүстік Қытай теңізінде Филиппиннің Палаван аралында салмағы 300 кг-нан асатын меруерт табылған

ТОЛЫҒЫРАҚ »

КЛИМАТТЫҚ БЕЛДЕУЛЕР ҚАЛАЙ ЕРЕКШЕЛЕНЕДІ?

...

Жер шарының әртүрлі жерлерінде климат айтарлықтай ерекшеленеді.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ЕГИПЕТТЕ ПИРАМИДАЛАР ҚАЛАЙ САЛЫНДЫ?

...

Мысырдағы Гиза қаласындағы пирамидалар бес мың жыл бойы әлемде бар.

ТОЛЫҒЫРАҚ »