UF

ГЕНОМ (нем. gеnоm, ағыл. gеnоmе) - оқшауланған гендері бар гаплоидты хромосомалардың немесе кең мағынада жеке организмнің генетикалық жүйесі. Диплоид организмдер гаметасында, сондай-ақ гаплоид организмдер клеткасында біргеном, диплоид организмдердің соматикалық клеткаларындаекі геном болады. Клетканың плоидтығы өскен сайын геном саны да өседі. Ұрықтанған кезде әрқайсысында хромосома жиынының сыңары бар аталық және аналық гаметалардың геномдары қосылады, әдетте бұл геномдар сәйкес (гомологты) болады. Әр хромосомада тізбектеліп орналасқан гендердің өзара дәл келуін екі геномның сәйкестігі деп айтады. Мұндай сәйкестікмейоз кезінде хромосомалардың коньюгация процесінің дұрыс өтуін қамтамасыз етеді. Туыстығы қашық гибридтерде барлық геномдар немесе бірнеше геномдар арасында сәйкестік болмайды. Хромосома санының езгеруі (мыс., полиплоидиялану, хромосома санының өсуі не бір хромосоманың жойылуы) геномдық мутация деп аталады. Мұндай мутация нәтижесінде соматикалық клеткаларда хромосома саны үш не төрт еселенген организмдер - үш және тетраплоидтар пайда болады. Біргеном организмде бірнеше рет қайталанса, ондай орғанизм автополиплоид, ал әр түрлі геном біріккен организм аллополиплоид деп аталады. Мыс., қатты бидайдың - 14, жұмсақ бидайдың - 21, дара дәнекті бидайдың - 7 гаплоид хромосомасы болады. Будандастыру және мейоз кезіндегі хромосома коньюгадиясын зерттегенде 7 хромосомды біргеном ушеуінде де (геном А); қатты және жұмсақ бидайда 7 хромосомалы екі ортақ (А, В), ал бұған қоса жұмсақ бидайда 7 хромосомалы тағы бір геном (Д) болатыны анықталған. Сөйтіп, дара дәнекті бидайдың геномдық формуласы АА, қаттысынікі ААВВ, жұмсағынікі - ААВВДД болады. Эксперименттікамфидиплоид будандар алу үшін ата-тегі алшақ организмдерді будандастыру кеңінен қолданылады. Мыс., жұмсақ бидай мен қара бидайдың арасынан шыққан 56 хромосомалы (42 хромосома бидайдікі, 14-і қара бидайдікі) будан алуға болады. Ғылыми зерттеулермен көптеген екпе өсімдік түрлерінің табиғи амфидиплоидтар екені анықталған. Мыс., сұлы, мақта, темекі, алқоры т. б. амфидиплоидтығы дәлелденген. Организм эволюциялық сатыда неғұрлым жоғары тұрса, солгұрлым олардың геномында ДНК көбірек болады. Геном терминін 1920 жылы неміс биологы Г. Винклер ұсынған.

Әдеб.: Қазақ совет энциклопедиясы. -Т.1. -Алматы, 1975 ж. -126 с.

Мәлімет сізге көмек берді ма

  Жарияланған-2021-08-09 12:59:13     Қаралды-1317

АРАБ ЖЫЛҚЫСЫ

...

Араб жылқысы - байырғы жылқы тұқымдарының бірі.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

АРХЕОЛОГИЯ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

...

тарих ғылымының бір саласы, алғашқы қауымнан, көне заманнан, орта ғасырдан қалған заттай есқерткіштерді зерттеу арқылы адам қоғамының өткендегі тарихын анықтайды.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

БЕЛБЕУ ТАСТАУ

...

Қазақтың ұлттық ойыны

ТОЛЫҒЫРАҚ »

СОЛТҮСТІК МҰЗДЫ МҰХИТ

...

Жер шарындағы ең кіші мұхит

ТОЛЫҒЫРАҚ »

САРЫАРҚА ҚАТПАРЛЫ АЙМАҒЫ

...

Сарыарқа қатпарлы аймағы - Азиядағы дербес ірі геологиялық құрылымдардың бірі.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

ӘЛЕМДЕГІ ЕҢ ЖЫЛДАМ ҚҰСТАР

...

Құстар - жердің ең жылдам тіршілік иелері, өйткені жануарлар әлемінің құрлық немесе суда жүзетін құстарының бірде-бір өкілі олармен жылдамдығымен салыстыра алмайды.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

АУА

...

Жер атмосферасын құрайтын, негізінен азотпен оттектен тұратын газдар қоспасы. Ауа су мен жер қыртысының құрамында да болады.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

БІРЖАН - САРА АЙТЫСЫ

...

Біржан мен Сараның 1871 жылы қазіргі Талдықорган облысының Қапал - Ақсу өңірінде кездескендегі айтысы.

ТОЛЫҒЫРАҚ »

БІРЖАН-САРА ОПЕРАСЫ

...

Опера тұңғыш рет 1946 жылы 7 қазанда Қазақтың Абай атындағы мемлекеттік опера және балет театрында қойылды.

ТОЛЫҒЫРАҚ »